Ba lần 5-0 và khoảng lặng trước khi lá cờ thứ năm giơ lên

Đêm ở Nagoya, khi ba vận động viên Việt Nam bước vào bài kata đồng đội nữ, thứ đầu tiên tôi để ý không phải động tác. Đó là hơi thở. Ba người hít vào cùng một nhịp, và trong khoảnh khắc ngắn ngủi ấy, tôi hiểu cả khán phòng cũng đang nín thở theo. Bài kata khép lại. Năm lá cờ giơ lên cùng lúc, nghiêng về một phía. Bảng điện tử ghi 5-0. Trận trước đó, ở bán kết, cũng 5-0. Trận trước nữa, ở tứ kết, vẫn 5-0.

Ba trận. Mười lăm lá cờ. Không một lá cờ nào dành cho đối thủ.

Tôi đã ngồi ở nhiều sàn đấu võ thuật và quen với việc một trận thắng thường đi kèm ít nhất một khoảnh khắc gây tranh cãi. Ở đây thì không. Đó là lý do tấm huy chương vàng này đáng được mổ xẻ kỹ hơn một dòng tin ngắn.

Bối cảnh: một ngày thi đấu của đoàn thể thao

Asiad 20 diễn ra tại Nhật Bản, và ngày 22 tháng 9 được ghi lại trong nhật ký đoàn thể thao Việt Nam như ngày có tấm huy chương vàng đầu tiên. Ba gương mặt bước lên bục cao nhất ở nội dung kata đồng đội nữ: Bùi Ngọc Nhi, Hoàng Thị Thu Uyên và Nguyễn Ngọc Trâm. Ở kỳ đại hội trước, chính nội dung này đã mang về một tấm huy chương vàng. Lần này, họ bảo vệ được nó.

Hành trình đi tới ngôi vô địch không có nhánh đấu phụ. Tứ kết gặp Nepal, bán kết gặp Đài Bắc Trung Hoa, chung kết gặp Iran. Trong một nội dung biểu diễn, không có chuyện bốc thăm may mắn cứu được ai, bởi đối thủ lớn nhất mà bạn phải vượt qua chính là bài kata mà bạn vừa trình diễn trước đó vài giây.

Cùng ngày, những kết quả khác vẽ nên bức tranh trái ngược. Ở đường bơi 400 mét hỗn hợp, một vận động viên Việt Nam tiến gần nhưng không vào được chung kết. Còn ở nội dung bắn súng đồng đội hỗn hợp nam nữ, cặp xạ thủ Việt Nam được ghi nhận là đã có đủ điểm để vào chung kết, rồi đột ngột bị loại vì vi phạm một quy định về trang phục. Một tấm huy chương đồng ở môn wushu cũng xuất hiện trong bản tin, nhưng chỉ bằng một dòng.

Đọc bài kata bằng con mắt của người cầm cờ

Nếu bạn quen với quyền anh hay Muay, bạn sẽ đi tìm một cú đấm xoay chiều, một pha phản đòn, một trọng tài lao vào tách hai người. Kata không có những thứ đó. Ở đây, biến số quyết định là lựa chọn bài (độ khó), độ đồng bộ giữa ba người, và lực – nhịp – độ căng ở từng khoảnh khắc dừng. Một cú đấm không trúng đích vẫn có thể mất điểm nếu dáng chân của cả ba người lệch nhau nửa gang tay.

Hệ thống chấm điểm của WKF cho phần kata ở các vòng loại trực tiếp dùng phiếu cờ: mỗi giám khảo trong hội đồng giơ một lá cờ chọn bên thắng. Con số 5-0 không phải tổng điểm. Nó là sự đồng thuận tuyệt đối của cả hội đồng. Năm người đứng ở năm góc nhìn khác nhau, và cả năm đọc ra cùng một kết luận. Trong một bộ môn mà khoảng cách giữa hai đội đôi khi chỉ nằm ở độ sâu của một tư thế, đó là điều hiếm khi xảy ra.

Điều làm tôi chú ý là cấu trúc của cả chuỗi trận. Ba lần 5-0 không đồng nghĩa với ba lần trình diễn giống hệt nhau. Nhiều khả năng ban huấn luyện đã xây dựng một chương trình có chủ đích: giữ nguyên tổ hợp kata sở trường, tối ưu hóa độ đồng bộ, và chỉ nâng độ khó khi thật cần. Kata đồng đội không cho phép phá sức rồi bù lại ở hiệp sau. Bạn có một lần, hoặc hai lần nếu vào tới chung kết, và sai số được tính bằng phần trăm giây.

Đối thủ cũng nói lên nhiều điều. Nepal và Đài Bắc Trung Hoa là những nền karate có chiều sâu ở châu Á, nhưng Iran mới là phép thử thật. Iran thuộc nhóm quốc gia karate mạnh của lục địa với truyền thống đào tạo lâu năm. Thắng Iran 5-0 ở chung kết không phải chuyện bốc thăm may mắn. Đó là một tuyên bố về chất lượng chương trình.

Đáng chú ý là bản tin không hề nhắc tới bất kỳ trận tranh huy chương đồng nào ở nội dung này. Với tôi, chi tiết nhỏ đó xác nhận một điều: ba vận động viên đi thẳng từ bán kết vào chung kết, đúng theo sơ đồ nhánh đấu tiêu chuẩn của kata đồng đội. Họ không có vé vớt. Họ không có cơ hội sửa sai.

Tôi nhìn thấy điều không ai thấy, và phải sống chung với nó. Đêm đó, điều tôi thấy là một màn trình diễn mà ba con người đã tập cùng nhau đủ lâu để hơi thở trở thành một chỉ số kỹ thuật. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở các giải khu vực, rất ít đội đạt được mức đồng bộ khiến giám khảo ở góc đối diện cũng không tìm được lý do để giơ cờ ngược lại.

Góc nhìn ngược: khi lá cờ không nói lên tất cả

Có một cám dỗ rất lớn khi viết về một chiến thắng 5-0: tin rằng nó hoàn toàn khách quan. Tôi từ chối cám dỗ đó, vì tôi đã từng đứng ở phía người phải giơ tay.

Trong các bộ môn biểu diễn, khoảng trống dành cho phán đoán chủ quan lớn hơn người ngoài tưởng. Khái niệm lỗi rõ ràng và hiển nhiên, vốn được dùng cho các tình huống video, tự thân đã mơ hồ khi áp vào một bài kata. Câu hỏi không phải là có lỗi hay không, mà là lỗi đó có đủ lớn để làm thay đổi thứ hạng giữa hai đội đều đang ở đẳng cấp cao hay không. Một hội đồng gồm năm người giỏi sẽ đồng thuận trong phần lớn trường hợp, nhưng sự đồng thuận ấy không biến đánh giá thành phép đo.

Trọng tài thổi còi, nhưng người hâm mộ mới là người chấm điểm cuối cùng. Đêm ở Nagoya không có còi, và cũng không có khiếu nại nào được ghi nhận. Kết quả sạch từ đầu tới cuối. Nhưng sạch không có nghĩa là dữ liệu đầy đủ. Bản tin không cung cấp điểm chi tiết, không có tuổi vận động viên, không có thông tin về chấn thương hay lịch tập huấn. Một kết quả hoàn hảo về mặt phán quyết vẫn có thể nghèo nàn về mặt thông tin.

Điều trớ trêu nằm ở một bộ môn khác trong cùng ngày thi đấu. Cặp xạ thủ Việt Nam ở nội dung đồng đội hỗn hợp nam nữ đã bắn đủ điểm để giành vé vào chung kết, rồi bị loại chỉ vì một quy định về trang phục. Không có hội đồng nào phải cân nhắc giữa hai lựa chọn gần nhau. Chỉ có một điều khoản kỹ thuật, và nó xóa sạch kết quả trong tích tắc. Ở kata, không ai bị loại vì ống tay áo dài hơn quy định một centimet. Nhưng ở môn bắn súng, điều đó đã xảy ra.

Với tôi, đây là lời nhắc rằng hệ thống luật không nằm ngoài màn trình diễn — nó là một phần của màn trình diễn. Một đội có thể tập ba năm cho một bài kata rồi thua vì một chi tiết chưa từng xuất hiện trong buổi tập. Ngược lại, một đội có thể thắng một cách thuyết phục và vẫn không được ghi nhận đầy đủ, vì đơn vị tổ chức quên ghi lại vận động viên và nội dung thi đấu cụ thể.

Còn một chi tiết nữa khiến tôi phải dừng lại: tấm huy chương đồng môn wushu. Bản tin chỉ ghi tên môn, không ghi vận động viên, không ghi nội dung. Wushu có hai nhánh hoàn toàn khác nhau. Taolu là biểu diễn, chấm điểm theo chất lượng động tác và độ khó. Sanda là đối kháng, có đòn chân, có vật, có nguy cơ chấn thương đầu và có cắt cân. Cùng một tấm huy chương, nhưng nếu là sanda thì toàn bộ câu chuyện về rủi ro y tế và quản lý vận động viên phải viết lại từ đầu. Tôi không suy đoán. Tôi chỉ ghi nhận rằng dữ liệu còn thiếu, và chờ bảng kết quả chính thức.

Cũng cần nói thêm về khung tổ chức. Karate do Liên đoàn Karate Thế giới quản lý, wushu do Liên đoàn Wushu Thế giới quản lý, còn suất tham dự và nguồn lực ở đại hội châu lục lại đi qua Ủy ban Olympic Quốc gia và cơ quan thể thao nhà nước. Nghĩa là hai tấm huy chương trong cùng một ngày thuộc về hai hệ thống quản trị hoàn toàn tách biệt. Chúng không cộng lại thành một câu chuyện võ thuật thống nhất. Mỗi tấm có đường ống tài trợ, tiêu chuẩn tuyển chọn và lộ trình đào tạo riêng.

Nhìn về phía trước

Với cá nhân tôi, giá trị thật của tấm huy chương vàng này không nằm ở việc nó là tấm đầu tiên của đoàn. Nó nằm ở chữ bảo vệ. Một lần vô địch có thể là kết quả của một chu kỳ tập luyện may mắn. Hai lần liên tiếp, ở cùng một nội dung đồng đội, nghĩa là có một hệ thống phía sau: tuyển chọn, huấn luyện đồng bộ, y học thể thao, và một ban huấn luyện biết chọn bài.

Năm nghìn thành viên, một màn hình cũ, và niềm tin được chia thành năm nghìn mảnh. Tôi vẫn nghĩ về cộng đồng mà tôi từng vận hành, nơi mỗi tuần mọi người tranh cãi về một tình huống video. Những tranh cãi đó nuôi dưỡng hiểu biết, nhưng chúng cũng cho thấy người xem chỉ có thể đánh giá dựa trên những gì được chiếu lại. Ở kata, không có pha quay chậm nào để soi. Không có đường kẻ ngang khung gôn. Chỉ có mắt người, và năm lá cờ.

Nếu bạn hỏi tôi bài học lớn nhất của ngày 22 tháng 9, tôi sẽ không nói về huy chương. Tôi sẽ nói về khoảng cách giữa những gì được chuẩn bị và những gì được ghi nhận. Ba vận động viên karate chuẩn bị từng hơi thở và được ghi nhận bằng mười lăm lá cờ. Cặp xạ thủ chuẩn bị từng viên đạn và được ghi nhận bằng một dòng về trang phục. Cùng một ngày, cùng một đoàn.

Vậy nên điều tôi để lại không phải là câu hỏi liệu Việt Nam có giữ được ngôi vô địch kata đồng đội nữ ở kỳ đại hội sau hay không. Điều đáng bàn là liệu các liên đoàn có đối xử với những điều khoản kỹ thuật — trang phục, thiết bị, đăng ký, hồ sơ vận động viên — nghiêm túc như cách các vận động viên đối xử với bài tập của họ, trước khi một tấm vé bị xóa đi trong tích tắc.