Asiad 20: Tấm huy chương vàng cầu mây và khoảng lặng của điền kinh Việt Nam

Chiếc tai nghe đầu tiên nặng hơn tôi tưởng, nhưng giọng nói của tôi còn nặng hơn thế. Suốt chín năm ngồi trong những cabin bình luận từ Lạch Tray đến những phòng livestream chật hẹp mùa dịch, tôi vẫn luôn tự nhắc mình về một điều: có những tấm huy chương vàng được sinh ra trong tiếng hò reo, và có những thất bại lặng lẽ hơn rất nhiều so với cách báo chí gọi tên chúng.

Ngày 29 tháng 9 tại Asiad 20 trên đất Nhật Bản là một ngày đúng như thế. Cầu mây thắng, thắng thuyết phục, 15-8 và 15-4, một khởi đầu đẹp đến mức khiến các bản tin buổi sáng chỉ cần đúng ba dòng là đủ khiến cả một tòa soạn mỉm cười. Và điền kinh, phía bên kia của tờ giấy, không có huy chương nào cả.

Tôi đã xem lại nhiều bản ghi hình Asiad những ngày hôm ấy, đúng cái cách tôi từng thức đến ba giờ sáng hồi mười sáu tuổi để xem lại mười hai trận vòng loại U19, chỉ vì tôi đọc sai tên cầu thủ số 7 của Guam ba lần liên tiếp trong một hiệp đấu. Không có gì đau hơn việc bị nghi ngờ, và cũng không có lối thoát nào khác ngoài việc chuẩn bị kỹ hơn. Nên với điền kinh Việt Nam ở Asiad này, tôi không xem sự thất bại ở đó như một điểm kết. Tôi xem nó như một mặt cắt địa chất, và tôi muốn đọc những lớp trầm tích bên dưới.

Ba kết quả. Dương Thị Thảo đứng thứ sáu nội dung nhảy cao nữ. Tiếp sức 4x400m nữ về thứ năm. Tiếp sức 4x400m nam về cuối cùng. Đó là toàn bộ những gì điền kinh Việt Nam để lại trong một ngày mà cầu mây mang về vàng, mà bắn súng và quyền anh vẫn còn trong danh sách hy vọng, và mà chỉ tiêu bốn huy chương vàng của cả đoàn vẫn còn hai chiếc chưa tìm thấy.

Người ta có thể nói ngay rằng: điền kinh lại thất bại. Nhưng tôi muốn đi chậm hơn một chút, bởi vì đây là một bài viết mà tôi phải theo dõi trực tiếp các bản tin trong nước, đối chiếu với những chỉ số thành tích mà không bản tin nào chịu ghi ra, để rút ra một điều duy nhất: chúng ta đang gọi sai tên vấn đề.

Trong ba trận chung kết vừa qua của các nội dung này, không có lấy một con số thời gian nào được công bố đầy đủ tới công chúng. Không có split, không có mức gió, không có độ cao cụ thể của Dương Thị Thảo. Một tờ báo có thể viết 'về thứ năm' mà không cần biết là ba phút 33 hay ba phút 42 hay bốn phút. Và đó là điều đáng báo động hơn cả thứ hạng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, một phóng viên điền kinh thực thụ không bao giờ rời khỏi sân mà không có ít nhất ba con số: thời gian về đích, thời gian từng chặng và điều kiện thi đấu. Có một sự thật về cấu trúc của môn chạy tiếp sức mà tôi từng dành cả một chương trong cuốn sổ tay biên tập để viết về nó: về cuối cùng trong một trận chung kết châu lục, hơn chín mươi phần trăm khả năng không phải vì chân chạy chậm.

Bốn người, ba lần trao gậy, một vùng trao gậy hai mươi mét. Trần tốc độ của giải này nằm ở tố chất, nhưng trần thành tích của nó nằm ở tay người. Một vận động viên chạy tốt mà chuyển gậy chậm nửa giây sẽ mất nhiều hơn phần tốc độ mà một huấn luyện viên phải dày công tích lũy cả năm. Đó là lý do vì sao các đội tiếp sức của Mỹ, của Nhật, của Trung Quốc đều được huấn luyện chuyển gậy như một môn riêng, mỗi ngày, quanh năm, chứ không phải như phần phụ lục của chương trình tập chạy.

Và đây là chỗ tôi muốn dừng lại, bởi nó liên quan đến thứ mà tôi gọi là bản chất ẩn của một thất bại.

Khi Dương Thị Thảo đứng thứ sáu, cô ấy chấp nhận một trật tự đã được xác lập từ trước: nhảy cao nữ châu Á nằm trong tay các quốc gia có hệ thống đào tạo chuyên biệt cho nhảy cao, và Việt Nam không nằm trong số đó. Khi tiếp sức nữ về thứ năm, các cô ấy cọ sát với những đội có chiều sâu lực lượng mà chúng ta không có. Nhưng khi tiếp sức nam về cuối, có điều gì đó khác hẳn. Đây là đội đã vào tới chung kết. Họ đã vượt qua vòng loại, tức là họ nhanh hơn phần còn lại của châu Á. Và ở chung kết, họ là người chậm nhất trong tám đội. Đó không phải câu chuyện tốc độ. Đó là câu chuyện về áp lực của chung kết và cách chúng ta chịu đựng nó.

Người ta vẫn nói về điền kinh Việt Nam bằng những từ rất đẹp: quyết tâm, ý chí, truyền thống. Trong nhiều năm, chúng ta đã có những chiến binh ở sân chơi khu vực bằng chính những phẩm chất ấy. Nhưng châu Á không phải là SEA Games. Châu Á là Nhật Bản, là Trung Quốc, là Ấn Độ, là Bahrain với những trung tâm khoa học thể thao mọc lên như nấm sau mưa. Và ở cấp độ này, ý chí không bao giờ thay thế được số liệu.

Đó là điểm mù lớn nhất của câu chuyện điền kinh Asiad này, và cũng là chỗ mà tôi muốn đặt một nghi vấn khác không ai chịu đặt: đoàn thể thao Việt Nam đã tự nói ra rằng điền kinh không còn trong danh sách hy vọng huy chương cho những ngày còn lại. Danh sách đó chỉ còn quyền anh, bắn súng và cầu mây.

Hãy đọc lại câu đó chậm hơn. Không phải báo chí nói. Không phải chuyên gia nói. Chính đoàn thể thao nói, bằng một bản tin mà hàng triệu người đọc mỗi sáng. Một quốc gia có niềm tin vào điền kinh không bao giờ đưa ra cái danh sách ấy khi kỳ Á vận hội còn chưa đóng lại.

Đó là lý do tôi không đồng ý với cách gọi 'điền kinh thất bại'. Thất bại là khi bạn đến với một cơ hội và bị đánh bại. Còn khi hệ thống của bạn đã đặt ngoài danh sách hy vọng từ trước khi tiếng súng xuất phát, thì đó không phải thất bại nữa. Đó là một quyết định. Và người ra quyết định chịu trách nhiệm nhiều hơn người chạy.

Tôi từng bị một giám đốc sản xuất ở tuổi mười sáu nói trước giờ bóng lăn rằng: 'Con gái hiểu gì về chiến thuật?'. Tôi không cãi lại. Nhưng tôi biết một điều mà câu nói ấy không biết: khi người ta đã quyết định bạn sẽ không thắng, thì mọi nỗ lực của bạn đều bị đọc là thất bại. Điền kinh Việt Nam ở Asiad này đang bị đọc như thế. Và tôi thấy chính hệ thống đã đặt họ vào vị trí ấy trước một nhịp.

Người ta nghi ngờ tôi bằng ánh mắt, tôi đáp lại bằng cả một hiệp đấu.

Nhưng có một điều không thể không nhắc tới, và đây là nơi tôi phải tỉnh táo hơn cảm xúc.

Danh sách vận động viên tiếp sức của Việt Nam ở Asiad này được xây quanh một nhóm gọi là các cựu binh. Ba gương mặt nữ, hai gương mặt nam. Những cái tên đã gắn với nhiều kỳ đại hội, nhiều tấm huy chương khu vực, nhiều mùa giải dày dạn. Và tôi đồng ý với một phần của cách nhìn này, bởi kinh nghiệm trong một đường chạy tiếp sức là tài sản có thật, không phải khẩu hiệu.

Nhưng đây là chỗ mà sự đối lập nặng nhẹ của môn điền kinh lộ ra rõ nhất. Một đội tiếp sức toàn cựu binh không phải là một đội mạnh. Đó là một đội không có lựa chọn nào khác. Khi bạn chỉ có thể đưa những người đã chạy mười năm qua vào đường đua, nghĩa là trong mười năm ấy bạn đã không sản sinh ra được một ai đủ sức thay thế. Năm người, năm cánh tay đã cầm gậy chục lần, và phía sau họ, sự im lặng của lứa kế tiếp.

Ngôi sao không sinh ra từ trận chung kết, mà từ những trận đấu chẳng ai xem.

Trong quỹ đạo chín năm quan sát của tôi, đó là dấu hiệu mang tính hệ thống đáng lo nhất. Một vận động viên giỏi có thể xuất hiện bất kỳ lúc nào. Nhưng một thế hệ tiếp nối thì phải được sản xuất. Quách Thị Lan là tên tuổi lớn nhất của điền kinh Việt Nam ở cự ly 400m và 400m rào, và một người ở tầm ấy khi bước vào giai đoạn cuối của đỉnh cao phong độ thì câu hỏi không còn là cô ấy chạy được hay không, mà là phía sau cô ấy có ai hay chưa. Từ những dữ kiện trong bản tin Asiad này, tôi phải thẳng thắn: chưa có dấu hiệu nào cho thấy đáp án.

Nhưng tôi phải dừng ở một giới hạn nhất định, và đây là giới hạn của người viết chứ không phải của sự thật. Tôi không có số liệu thành tích cá nhân năm nay của bất kỳ ai trong số năm cái tên trên. Không có thời gian, không có độ cao, không có phân đoạn. Bất kỳ kết luận nào về phong độ cá nhân từ tôi lúc này đều sẽ là bịa đặt dưới vỏ bọc phân tích. Tôi từ chối làm điều đó, dù nó có thể khiến bài viết này kém 'sắc sảo' hơn trong mắt người đọc thích sự dứt khoát.

Cái tôi có thể khẳng định chắc chắn là cấu trúc. Và cấu trúc thì nói lên rất nhiều.

Nếu mục tiêu bốn huy chương vàng của đoàn Việt Nam đạt được mà không có đóng góp nào từ điền kinh, bài học chính sách sẽ tự thành hình mà chẳng cần ai công bố: điền kinh không phải là môn đem lại nhiều huy chương. Đây là kiểu lập luận mà bất kỳ nhà quản lý thể thao nào trong hoàn cảnh ấy cũng có thể sử dụng, và nó có tính đúng sai của chính nó. Cầu mây có nhiều huy chương vàng hơn một nội dung tiếp sức. Bắn súng có thể cho bạn vàng chỉ bằng một loạt đạn mười giây. Quyền anh có thể cho bạn vàng bằng một trận đấu mà bạn kiểm soát được nhịp độ.

Điền kinh chỉ cho bạn vàng bằng một đường chạy bốn trăm mét mà không có ai trên thế giới chạy nhanh hơn bạn. Đó là lý do vì sao các cường quốc thể thao luôn giữ điền kinh trong danh sách ưu tiên: không phải vì huy chương dễ, mà vì nó là thước đo trình độ nền. Một quốc gia có nền thể thao vững mạnh thì sớm muộn cũng phải trả lời được câu hỏi của đường chạy.

Tôi đã từng viết rằng ở nơi không ai chú ý, tôi tìm thấy thứ mà cả thế giới sẽ nhắc đến. Ngày 29 tháng 9 ở Asiad, thứ đáng chú ý không phải tấm huy chương vàng cầu mây, vì nó đã có sẵn trong dự tính. Thứ đáng chú ý là cái cách mà điền kinh im lặng rời khỏi kế hoạch huy chương của cả đoàn, không có tranh cãi, không có tiếng phản đối nào, như một điều đã được thống nhất từ trước.

Bản tin tổng hợp ngày hôm ấy có một chi tiết rất nhỏ. Người viết ghi rằng xạ thủ Phạm Quang Huy bước vào chung kết nội dung súng ngắn 25m bắn nhanh, rằng lúc 19 giờ 05, các đội tiếp sức sẽ xuất phát. Câu ấy được viết ở thì tương lai, trong khi kết quả của chính các đường chạy đó đã xuất hiện ở những dòng phía trên, không có thời gian, không có thứ hạng đầy đủ, chỉ có chữ 'cuối cùng'.

Sân vận động trống vắng, nhưng trái tim bóng đá vẫn còn đập.

Một bản tin không có lấy một con số thời gian cho một trận chung kết châu lục là một bản tin đang không cần người ta phải hiểu. Và có lẽ đó chính là điều mà điền kinh Việt Nam cần thay đổi trước tiên: không phải đôi chân của các vận động viên, mà cách mà công chúng được cho phép nhìn vào đôi chân ấy.

Ngày 29 tháng 9 năm ấy ở Nhật Bản, cầu mây thắng, còn điền kinh im lặng. Nhưng cái im lặng đáng nói nhất không phải cái im lặng ở đường chạy, mà là cái im lặng của những con số bị người ta quên ghi. Nếu chúng ta muốn đo lại khoảng cách với châu Á, việc đầu tiên không phải là chạy nhanh hơn. Là bắt đầu đếm cho đúng.

Không có tiếng hò reo, tôi nghe rõ hơn tiếng vỗ tay của chính mình.

Và đôi khi, chính việc dám hỏi tại sao không có tiếng reo ấy đã là một hành động dũng cảm hơn cả việc cố gắng tạo ra nó bằng một tiêu đề đẹp.