Granit Xhaka mất suất đội tuyển Thụy Sĩ: một tấm giấy giả, 152 lần khoác áo và lỗ hổng của hệ thống xác thực

Ngày Chủ nhật vừa qua, Granit Xhaka ra sân trận thứ sáu trong mùa giải cho Sunderland, trong thất bại 3-5 trước Manchester City — một trận cầu tám bàn mà anh vẫn là người cầm nhịp ở khu vực giữa sân. Vài ngày sau, tên anh không còn trong danh sách tập trung của đội tuyển Thụy Sĩ. Không chấn thương, không án treo giò, không tranh chấp với câu lạc bộ. Nguyên nhân nằm ở một tấm giấy chứng nhận tiêm chủng Covid-19 mà chính cầu thủ 33 tuổi này thừa nhận là giả. Đây là câu chuyện của một sai lầm cá nhân, nhưng nó chỉ đọc đúng khi đặt vào hệ thống đã cho phép sai lầm đó tồn tại: một cuộc điều tra về việc bác sĩ Thụy Sĩ làm chứng nhận giả cho người chưa tiêm, một quy trình xác thực giấy tờ y tế phụ thuộc vào lòng tin, và một đội tuyển quốc gia đang bước vào ba trận đấu quan trọng. Cuộc điều tra mà Xhaka nhắc tới không bắt đầu từ anh. Truyền thông Thụy Sĩ đưa tin về một bác sĩ bị nghi làm chứng nhận tiêm chủng giả cho những người không tiêm trong giai đoạn hậu đại dịch. Khi dòng điều tra chạm tới tên một tuyển thủ quốc gia, câu chuyện chuyển từ y tế sang pháp lý. Xhaka không phủ nhận. Anh nói mình từng "vô cùng bất an" và có "những nghi ngờ nghiêm trọng" với vaccine, rằng anh bị nỗi sợ và sự mất phương hướng chi phối, và trong trạng thái đó đã lấy một chứng nhận thay vì tìm câu trả lời qua kênh đúng. Anh gọi đó là sai lầm, xin lỗi, nhận trách nhiệm và nói đang hợp tác đầy đủ với cơ quan chức năng. Phản hồi từ liên đoàn nhanh và mang tính kỹ thuật. Chủ tịch Hiệp hội bóng đá Thụy Sĩ Peter Knabel cho biết họ hoan nghênh việc Xhaka đối diện vấn đề, đồng thời cả hai bên "cùng đi tới kết luận rằng vì lợi ích của đội, kỳ tập trung này sẽ diễn ra không có anh". Ưu tiên được nêu rõ: ổn định tình hình, tập trung vào đội và các trận UEFA Nations League. Sau khi kỳ nghỉ thi đấu quốc tế kéo dài ba tuần — dài nhất từ trước tới nay — khép lại, hai bên sẽ đánh giá lại và bàn bước tiếp theo. Ba trận đang chờ Thụy Sĩ: Scotland, Bắc Macedonia và Slovenia. Đó là ba đối thủ có phong cách rất khác nhau, và ở cả ba, vai trò của một tiền vệ trung tâm biết điều tiết nhịp là thứ không thể thay bằng cảm hứng. Điểm xuất phát nằm ở 152. Xhaka là cầu thủ khoác áo đội tuyển Thụy Sĩ nhiều nhất lịch sử. Với một quốc gia chưa tới chín triệu dân, dạng kỷ lục này chỉ hình thành khi ba yếu tố trùng nhau: một cầu thủ đủ tài để không bị thay, một hệ thống đào tạo đủ ổn định để không phải đốt giai đoạn, và một thập niên không có chấn thương nặng. Yếu tố thứ hai là 33 — tuổi của anh. Ở tuổi này, một tiền vệ trung tâm không còn được đánh giá bằng khả năng chạy; anh ta được đánh giá bằng khả năng đọc. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, Xhaka những năm gần đây chuyển dần từ mẫu tiền vệ tranh chấp sang mẫu tiền vệ điều phối: ít pha vào bóng hơn, nhiều đường chuyền đổi hướng hơn, và một chỉ số rất nhạy là số lần nhận bóng ở khoảng trống giữa hai tuyến đối phương. Con đường của anh đi từ Basel, qua Borussia Mönchengladbach, Arsenal, Bayer Leverkusen và giờ là Sunderland. Mỗi bước là một lần thích nghi với tốc độ và yêu cầu không gian khác nhau. Loại kinh nghiệm tích lũy này không có trong bất kỳ bảng dữ liệu tuyển trạch nào, và cũng vì thế nó không thể mua lại trong một kỳ tập trung. Ở Sunderland, anh đã chơi sáu trận mùa này. Trận thứ sáu là thất bại 3-5 trước Manchester City. Thua năm bàn trong một trận không phải bảng dữ liệu đẹp để nói về bất kỳ ai, nhưng nó cũng cho thấy mức độ phụ thuộc: khi tuyến giữa bị kéo giãn, hàng thủ đội bóng áo sọc đỏ trắng không có phương án hai. Với Thụy Sĩ, vấn đề tương tự nhưng ở độ khó cao hơn. Xhaka là mắt xích nối hàng thủ với tuyến trên. Người thay anh phải chuyền tốt, và phải biết khi nào không chuyền. Loại quyết định này không xuất hiện trong thống kê chuyền chính xác, và đó là lý do việc thiếu anh trong một kỳ tập trung ba trận không thể đo bằng một chỉ số duy nhất. Ở đây có một góc nhìn ít được nói tới. Khủng hoảng không tạo ra thị trường mới, nó chỉ lột mặt nạ của những kẻ định giá. Trong trường hợp này, thứ bị lột mặt nạ là hệ thống xác thực giấy tờ y tế. Một cầu thủ chuyên nghiệp đi lại giữa nhiều quốc gia mỗi năm. Trong giai đoạn đại dịch, chứng nhận tiêm chủng là điều kiện để qua biên giới, vào sân, tập luyện cùng đội. Nghĩa là nó có giá trị thực tế rất cao. Khi một loại giấy tờ có giá trị thực tế cao nhưng khâu kiểm tra lại dựa vào lòng tin, thị trường giả sẽ hình thành. Việc một bác sĩ bị điều tra vì làm giấy giả không phải hiện tượng cá biệt về mặt cấu trúc; đó là hệ quả dự đoán được. Điều thứ hai đáng chú ý là tốc độ. Các vụ vi phạm quy định y tế trong thể thao thường mất nhiều năm để đi từ điều tra tới kết luận. Ở đây, từ lúc báo chí đưa tin tới khi cầu thủ thừa nhận và bị loại khỏi đội tuyển chỉ mất vài ngày. Một phần vì anh hợp tác. Một phần khác vì liên đoàn cần tách đội bóng khỏi câu chuyện trước khi các trận Nations League bắt đầu. Và có một câu tôi vẫn giữ trong sổ tay: định kiến là thứ chuyển nhượng đắt nhất, và nó chưa bao giờ xuất hiện trong báo cáo tài chính. Định kiến ở đây vận hành theo hai chiều. Với công chúng, hình ảnh một tuyển thủ quốc gia bị bào mòn theo cách khó sửa hơn nhiều so với một án phạt hành chính. Với câu lạc bộ, Sunderland phải tính một bài toán khác, và lời giải của nó không nằm ở chuyên môn. Ở chiều ngược lại, cần tránh phản xạ quen thuộc: biến một sai lầm cá nhân thành bản án cho cả một sự nghiệp. Một cầu thủ từng là dòng dữ liệu bị lãng quên ở Basel rồi trở thành kỷ lục gia của một nền bóng đá không phải người dễ bị thay thế về mặt con người. Nhưng sự đồng cảm không xóa được yêu cầu pháp lý, và truyền thông Thụy Sĩ cho rằng hệ quả pháp lý hoàn toàn có thể xảy ra. Điều đáng bàn sau cùng nằm ở chỗ khác: một nền bóng đá có hệ thống đào tạo trẻ vào loại tốt nhất châu Âu lại không có cơ chế xác minh giấy tờ y tế đủ mạnh để tự phát hiện vấn đề, mà phải đợi một cuộc điều tra hình sự và một dòng tiêu đề. Chiến thuật có thể bị phản bội, nhưng dữ liệu thì không. Và dữ liệu ở đây nói một điều đơn giản: những lỗ hổng trong quy trình xác thực không tự biến mất khi đại dịch kết thúc. Chúng chỉ đợi kỳ tập trung tiếp theo.