Bóng chuyền nữ quốc gia: tuyến sau đang viết lại bảng xếp hạng

Tiếng bóng nện xuống sàn gỗ vang lên như một cú đấm vào lồng ngực. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba của nhà thi đấu, sổ mở sẵn, bút cầm tay, nhưng suốt hai set đầu gần như không viết được dòng nào ra hồn. Trận đấu không hề nhàm chán. Chỉ là mọi thứ diễn ra quá nhanh ở đúng khu vực mà tôi vẫn quen gọi là vùng im lặng của bóng chuyền nữ: tuyến sau.

Ở tuổi 60, mắt tôi vẫn bắt kịp một quả bóng bay ngang nhà thi đấu với tốc độ gần 90 km/h. Nhưng phải đến khi đội khách mất liên tiếp bốn điểm, tất cả đều bắt nguồn từ những pha đỡ bóng bước một lệch nhịp, tôi mới hiểu mình đang xem thứ gì. Bảng điểm trên khán đài nói dối. Nó bảo trận này ngang tài ngang sức. Tuyến sau thì thầm điều ngược lại.

Tôi mở cuốn sổ. Và đây là những gì tôi ghi.

Bối cảnh: một mùa giải thường niên không có chỗ cho sự vội vàng

Giải bóng chuyền vô địch quốc gia nữ đang bước vào giai đoạn giữa của mùa giải thường niên. Đây là quãng thời gian mà mọi đội bóng đều đã lộ hết bài, các huấn luyện viên đã có đủ băng hình để bắt bài nhau, và thể lực bắt đầu trở thành thứ đắt hơn cả chiến thuật.

Nhìn vào nhóm đầu, cục diện vẫn khá quen thuộc. LPB Ninh Bình giữ vị thế đội bóng giàu chiều sâu nhất. VTV Bình Điền Long An vẫn là cái tên biết cách sống sót qua những trận cầu khó. Bộ Tư lệnh Thông tin và Hóa chất Đức Giang Tia Sáng là hai thế lực không bao giờ chịu đứng ngoài cuộc đua. Than Quảng Ninh cùng Kinh Bắc Bắc Ninh đóng vai những kẻ phá bĩnh khó chịu.

Nhưng bảng xếp hạng chỉ kể phần nổi. Phần chìm, phần tôi quan tâm, nằm ở cách các đội tổ chức tuyến sau. Trong bóng chuyền nữ hiện đại, khi chiều cao trung bình của hàng chắn đã tăng lên đáng kể, khoảng cách giữa các đội không còn được quyết định bằng cú đập mạnh nhất. Nó được quyết định bằng việc đội nào giữ được nhịp đỡ bóng ổn định hơn, dài hơi hơn, và ít sụp đổ hơn trong những thời điểm then chốt.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi suốt nhiều mùa giải, tôi có thể nói rằng mùa giải thường niên không phải một cuộc nước rút. Nó là một cuộc chạy bền. Và trong cuộc chạy bền đó, đội nào hiểu rõ nhất về hệ thống đỡ bóng của mình sẽ là đội còn đứng vững khi tháng quyết định gõ cửa.

Phân tích: hệ thống đỡ bóng là xương sống của mọi thứ

Hãy bắt đầu từ điều cơ bản nhất mà ít người xem để ý.

Khi một đội có ba tay đỡ bóng ổn định, họ có quyền tự do. Quyền tự do đó không nằm ở cú đập, mà nằm ở đôi chân của chuyền hai. Một chuyền hai đứng vững ở vị trí số 2 hoặc số 3 sẽ điều khiển được toàn bộ mạng lưới. Một chuyền hai buộc phải chạy, phải xoay người, phải cứu bóng từ ngoài vạch 3 mét thì dù tay chuyền ấy có tài đến đâu, mọi phương án tấn công đều bị co lại.

Trong những trận gần đây mà tôi theo dõi trực tiếp, điều khiến tôi chú ý không phải là những cú đập. Mà là tỷ lệ đỡ bóng hoàn hảo của các đội đầu bảng đang ngày càng ổn định, trong khi nhóm giữa bảng lại phụ thuộc quá nhiều vào một hoặc hai cá nhân ở tuyến sau. Đây là kiểu phụ thuộc chết người. Nó không lộ ra trong một set. Nó lộ ra khi đối thủ phát hiện ra ai là mắt xích yếu, rồi bắt đầu nhắm vào đó bằng những quả phát bóng chiến thuật, không cần quá mạnh, chỉ cần đúng chỗ.

Tôi vẫn nhớ một trận đấu ở giai đoạn trước. Đội được đánh giá cao hơn thắng set đầu khá dễ dàng. Sang set hai, huấn luyện viên đối phương thay đổi chiến thuật phát bóng. Thay vì phát mạnh vào giữa sân, họ phát xoáy, ngắn, vào đúng vị trí của tay đỡ bóng trẻ nhất bên phía đối diện. Ba quả liên tiếp. Ba lần chuyền hai phải rời khỏi vị trí. Thế trận lật ngược.

Bóng chuyền không phải trò chơi của sức mạnh đơn thuần. Nó là trò chơi của việc ai kiểm soát được nhịp độ.

Vai trò của libero trong hệ thống ấy cũng thường bị đánh giá thấp. Một libero như Đặng Thị Kim Thanh không ghi điểm, không được gọi tên trong bản tin, nhưng chính cô giữ cho tuyến sau đứng vững khi đội nhà mất đà. Khi libero chơi tốt, người ta không thấy gì cả. Khi libero chơi dở, cả đội sụp trong vòng ba điểm.

Dữ liệu đọc từ băng hình và bảng thống kê

Tôi có thói quen ghi lại những con số sau mỗi trận, không nhằm làm đẹp bài viết mà để kiểm tra xem mắt mình có lừa mình không. Ở nhóm đầu mùa này, một mẫu hình lặp đi lặp lại: số lần chắn bóng thành công của các đội mạnh không tăng đột biến, nhưng hiệu suất chắn bóng lại tăng lên ở những set quyết định, khi đối thủ buộc phải tấn công vào những phương án ít thuận lợi hơn vì tuyến sau đã bị bóp nghẹt.

Nói cách khác, chắn bóng tốt không đến từ hàng chắn. Nó đến từ tuyến sau.

Khi đội bạn đỡ bóng bước một tốt, chuyền hai có đủ thời gian và không gian để chạy mọi phương án. Hàng chắn đối phương phải đoán. Và khi phải đoán, họ chậm nửa nhịp. Nửa nhịp đó chính là khoảng trống để bóng đi qua.

Ngược lại, khi đội bạn đỡ bóng lệch, chuyền hai buộc phải đẩy bóng ra biên hoặc bóng cao cho chủ công. Hàng chắn đối phương biết trước. Họ xếp hai người, đôi khi ba người, và cú đập dù mạnh đến đâu cũng chỉ còn là một pha bóng may rủi.

Vì vậy, chỉ số tôi quan tâm nhất không phải số điểm của chủ công, mà là tỷ lệ đỡ bóng hoàn hảo trên tổng số lần nhận phát bóng, kết hợp với số lần chuyền hai bị buộc phải rời khỏi vị trí số 2. Hai con số đó, cộng lại, nói lên gần như toàn bộ sức mạnh tấn công thực sự của một đội.

Về phương án tấn công giữa lưới

Một điều nữa tôi muốn nhấn mạnh, bởi nó thường bị bỏ qua.

Bóng chuyền nữ hiện đại đang dần coi trọng phương án tấn công giữa lưới, gồm bóng nhanh, bóng chồng và bóng sau, hơn trước. Lý do rất thực tế. Khi hàng chắn đối phương ngày càng cao và dày, tấn công biên trở nên đắt đỏ hơn. Một cú đập biên tốt vẫn có thể ăn điểm, nhưng nó tiêu tốn nhiều thể lực hơn, và nó dễ bị chắn hơn.

Phương án giữa lưới thì khác. Nó không cần lực. Nó cần thời gian và sự ăn ý. Và thời gian chỉ đến khi tuyến sau làm việc của mình.

Một phụ công như Lê Thanh Thúy chỉ thực sự nguy hiểm khi chuyền hai có đủ thời gian để kéo bóng. Một đối chuyền mạnh như Nguyễn Thị Bích Tuyền của LPB Ninh Bình có thể kết thúc điểm ở biên, nhưng chính những phương án giữa lưới mới là thứ giúp cô tiết kiệm sức cho những pha bóng quyết định.

Đây là lý do tại sao tôi luôn nhìn vào chuyền hai trước khi nhìn vào chủ công. Một chuyền hai giỏi, đứng trong một hệ thống đỡ bóng ổn định, có thể biến một đội bóng trung bình thành một đội bóng khó chịu bậc nhất. Một chuyền hai giỏi, bị ném vào một hệ thống đỡ bóng hỗn loạn, chỉ có thể làm được một việc: chữa cháy.

Và chữa cháy thì không vô địch.

Góc nhìn ngược: giá trị thương mại và giá trị thi đấu

Đây là chỗ tôi muốn nói thẳng.

Trong vài năm trở lại đây, bóng chuyền nữ Việt Nam chứng kiến một làn sóng thương mại hóa đáng mừng. Các giải đấu quốc tế tổ chức trong nước, những suất xuất ngoại của các tuyển thủ, những hợp đồng tài trợ, tất cả đều là tín hiệu tốt. Tôi không phủ nhận điều đó. Tôi đã từng ngồi giữa khán đài, giữa hàng nghìn người, và thấy mắt mình cay lên vì tự hào.

Nhưng tôi cũng là người đã đứng ở hành lang nhà thi đấu, nghe các huấn luyện viên nói chuyện với nhau sau khi họp báo kết thúc. Và tôi biết một điều mà bảng tin không đăng: lịch thi đấu dày đặc đang bị đóng gói dưới cái tên mỹ miều quản lý tải, trong khi thực chất, đó là sự nhường chỗ cho các tour giao hữu và nghĩa vụ thương mại.

Quản lý tải là một khái niệm đúng. Nhưng nó đang bị lạm dụng. Một vận động viên cần nghỉ ngơi thật sự, không phải nghỉ ngơi để rồi ba tuần sau bay sang một giải giao hữu khác. Cơ thể không phân biệt được giữa trận đấu chính thức và trận đấu biểu diễn. Gân, khớp, dây chằng, chúng chỉ biết số lần tiếp đất.

Tôi đã chứng kiến quá nhiều tài năng trẻ bùng lên rồi tắt lịm vì bị đốt quá nhanh. Và tôi đã đủ già để biết rằng, trong bóng chuyền nữ, một sự nghiệp dài không được xây bằng những mùa giải rực rỡ nhất, mà bằng những mùa giải đều đặn nhất.

Một dữ kiện đáng để suy ngẫm: theo dữ liệu công khai từ các câu lạc bộ, Trần Thị Thanh Thúy, đội trưởng đội tuyển nữ Việt Nam, từng khoác áo các câu lạc bộ ở Thái Lan, Nhật Bản và Thổ Nhĩ Kỳ. Đó là một cột mốc mở đường. Nhưng nó cũng gợi lên một điều mà ít ai dám hỏi thẳng: khi ngôi sao của chúng ta chơi bóng ở nước ngoài quanh năm, hệ thống đỡ bóng ở quê nhà có được hưởng lợi gì không, hay chỉ có bảng tin được hưởng lợi?

Câu chuyện bên lề, và một niềm tin cũ

Có một chuyện tôi chưa từng kể trên trang báo nào.

Nhiều năm trước, tôi từng ngồi uống bia với một đồng nghiệp người Brazil sau một trận đấu. Bia với đồng nghiệp Brazil, sáng hôm sau xin lại băng ghi âm của đàn em, câu chuyện đó đã thành một phần con người tôi. Nhưng điều tôi học được từ đêm hôm ấy không phải là bài học về nghề. Đó là bài học về việc người ta yêu một môn thể thao như thế nào.

Anh bạn Brazil của tôi nói rằng, ở đất nước anh, bóng chuyền nữ không cần phải được nâng tầm. Nó vốn đã ở đúng tầm. Vấn đề chỉ là người ta có chịu nhìn hay không.

Tôi nghĩ về điều đó mỗi khi ngồi ở nhà thi đấu, nhìn ba cựu tuyển thủ livestream bình luận cho hơn năm nghìn người xem. Hơn 5.000 người xem livestream của ba cựu tuyển thủ, tôi không còn cô đơn. Nhưng tôi cũng tự hỏi: trong năm nghìn người đó, bao nhiêu người thực sự nhìn vào tuyến sau?

Kết: điều đang thay đổi

Ở tuổi 60 tôi vẫn nghĩ mình là cô gái nhảy cẫng trên khán đài Lạch Tray. Có lẽ chính vì thế mà tôi vẫn tin rằng bóng chuyền nữ Việt Nam đang đi đúng đường, dù đường ấy chưa bằng phẳng.

Sự thay đổi thật sự không nằm ở việc các đội mua được thêm ngoại binh, hay các tuyển thủ được xuất ngoại nhiều hơn. Sự thay đổi thật sự nằm ở chỗ các huấn luyện viên trẻ bắt đầu dạy tuyến sau trước khi dạy tuyến trước. Họ hiểu rằng một đội bóng không thể xây từ trên xuống. Phải xây từ dưới lên, từ bàn chân, từ cẳng tay, từ những pha đỡ bóng mà không ai vỗ tay.

Khi điều đó trở thành tiêu chuẩn, bảng xếp hạng sẽ tự khắc phản ánh sự thật. Còn hiện tại, nếu bạn muốn biết đội nào sẽ vô địch mùa này, đừng nhìn vào hàng chắn. Đừng nhìn vào chủ công. Hãy nhìn vào người đỡ bóng ở vị trí số 6.