Sepak takraw nữ Việt Nam vào chung kết Asiad 20: Thắng Hàn Quốc 2-0 và điểm mù mang tên 'khởi đầu chậm'

Nguyễn Thị Vui không chờ đến lúc ván đấu trôi xa. Khi bảng điểm ván một hiện lên tỷ số 4-1 nghiêng về phía Hàn Quốc, và chỉ ít nhịp bóng sau là 6-3, huấn luyện viên đội tuyển sepak takraw nữ Việt Nam rút Nguyễn Thị Khánh Ly khỏi sân và tung Hồng Liên vào thay. Trong một bộ môn mà mỗi bên chỉ có đúng hai người trên sân, một sự thay đổi người không phải là điều chỉnh nhỏ - nó viết lại toàn bộ kết cấu của từng pha bóng. Ngay sau đó, Việt Nam ghi liên tiếp 12 điểm, khép ván một với tỷ số 15-6, rồi thắng ván hai 15-13, ấn định chiến thắng 2-0 trước Hàn Quốc và giành vé vào chung kết nội dung đôi nữ tại Asiad 20. Đó là một cuộc lội ngược dòng mãn nhãn. Nhưng chính cách nó diễn ra lại phơi bày một điểm mù mà đội mang theo vào trận tranh vàng.

Để hiểu vì sao con số 12 điểm liên tiếp đáng chú ý đến vậy, cần đặt nó vào đúng loại hình thi đấu. Sepak takraw không phải bóng chuyền, dù cả hai cùng thuộc họ thể thao qua lưới. Ở sepak takraw, vận động viên dùng chân, đầu gối, ngực và đầu để đưa quả bóng đan bằng mây hoặc vật liệu tổng hợp qua lưới. Mỗi bên hai người ở nội dung đôi và ba người ở nội dung regu. Luật chơi tính điểm theo từng pha, đánh tới 15 điểm, thắng hai ván là thắng trận. Chính thể thức 15 điểm này là biến số quan trọng nhất: một ván chỉ kéo dài vài phút, nên khoảng cách bốn điểm ở đầu ván nặng hơn hẳn so với khoảng cách tương đương trong một set bóng chuyền 25 điểm.

Vòng bảng của Việt Nam đã cho thấy sự thất thường. Đội thua Lào 1-2 ngay trận ra quân, rồi thắng Myanmar 2-0 và Malaysia 2-0. Trong ngày thi đấu bán kết, đội phải đá hai trận: trận quyết định vòng bảng buổi sáng và trận bán kết buổi trưa. Chưa đầy 24 giờ sau, trận chung kết diễn ra lúc 7 giờ 40 phút sáng ngày 29 tháng 9. Với một đội hình chỉ có hai người trên sân và một phương án dự bị thực sự, đó là mật độ thi đấu đáng lo ngại. Đây là kiểu chi tiết mà một đơn vị thể thao hiệu suất cao phải mô phỏng, và việc nó hiếm khi được nhắc tới cho thấy hạ tầng khoa học thể thao quanh đội còn mỏng.

Điều đáng nói là cả hai ván bán kết đều mở ra theo cùng một kịch bản. Ván một, Việt Nam để Hàn Quốc dẫn 4-1 rồi 6-3. Ván hai, đội lại để đối thủ dẫn 5-1 rồi 7-3. Đây không phải một tai nạn đơn lẻ mà là một mô thức lặp lại - một điểm mù có hệ thống ở khâu khởi động và khâu giành quyền kiểm soát pha bóng đầu tiên. Trong bộ môn mà mỗi ván chỉ có 15 điểm, việc tự đẩy mình vào thế phải đuổi ba đến bốn điểm là một canh bạc có phương sai cực cao. Có ngày nó thắng, nhưng phần lớn các ngày khác nó thua.

Chi tiết chiến thuật đáng giá nhất của trận đấu không phải là chuỗi 12-0, mà là thời điểm của sự thay đổi người: huấn luyện viên rút Khánh Ly khi đội còn đang dẫn trước về mặt tinh thần nhưng đã bị dẫn về mặt điểm số, chứ không chờ đến lúc ván đấu gần như đã mất. Hồng Liên vào sân với nhiệm vụ rõ ràng - kết thúc những pha bóng quyết định bằng những cú chạm chính xác. Cô làm đúng như vậy, và ở ván hai, khi tỷ số căng đến 13-13, chính Hồng Liên là người tỏa sáng để khép lại ván đấu với tỷ số 15-13. Trong một đội hình chỉ có hai người trên sân, một sự thay đổi người thay đổi toàn bộ cấu trúc các pha bóng, khác hẳn với bóng chuyền nơi một sự thay đổi chỉ tác động đến một vị trí luân chuyển. Việc rút một vận động viên từng vô địch thế giới ra khỏi sân, ngay giữa ván, là dấu hiệu của một huấn luyện viên đọc nhịp độ trận đấu hơn là đọc bảng điểm.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu sepak takraw ở khu vực Đông Nam Á, tôi nhận thấy những phương án dự bị kiểu 'đổi nhịp' như Hồng Liên thường được giữ lại có chủ đích, chứ không phải phương án bất đắc dĩ. Ban huấn luyện dường như duy trì một lựa chọn thay đổi nhịp độ trên ghế dự bị để tung vào đúng khoảnh khắc trận đấu cần bẻ hướng.

Nhưng cần thẳng thắn rằng nguồn tin về trận đấu này không cung cấp một chỉ số kỹ thuật nào. Không có tỷ lệ kết thúc thành công, không có số lỗi tự đánh hỏng, không có dữ liệu về chất lượng pha chạm bóng đầu tiên. Mọi kết luận chiến thuật ở đây đều được suy ra từ diễn biến và tỷ số, không phải từ dữ liệu đo lường được. Con số '12 điểm liên tiếp' cần được đối chiếu với hồ sơ chính thức của Liên đoàn Sepak takraw Quốc tế hoặc ban tổ chức Asiad trước khi dùng như một chỉ báo chính xác. Việc một sự kiện tầm cỡ châu lục không công bố thống kê kỹ thuật cũng nói lên điều gì đó về mức độ thương mại hóa của môn thể thao này.

Có một cám dỗ rất lớn trong cách kể câu chuyện này: biến nó thành một khúc ca về ý chí. 'Tinh thần trở nên quyết tâm hơn' nghe rất hay, và nó đúng một phần. Nhưng nếu đội thắng bằng cách luôn để đối thủ dẫn trước rồi lội ngược dòng, thì thứ đang được ca ngợi thực chất là một cách chơi có phương sai cao. Nó thắng đẹp trước Hàn Quốc, nhưng trước một đối thủ giao bóng tốt hơn và kiểm soát nhịp độ từ đầu, nó có thể gục ngã trước khi kịp thay người. Bản hợp đồng bị lãng quên thường nói thật nhiều hơn bản hợp đồng được ca ngợi - và ở đây, thứ bị lãng quên chính là những ván đấu mở đầu chậm, còn thứ được ca ngợi là khoảnh khắc lội ngược dòng.

Đội bước vào chung kết với tư cách ứng viên nhờ một cặp đôi từng vô địch thế giới. Điểm mạnh lớn nhất của Việt Nam cũng chính là điểm mong manh nhất: sức mạnh của nội dung đôi nữ đến từ một cặp đôi chủ lực duy nhất. Nội dung regu nam chỉ giành được huy chương đồng, xác nhận rằng thành tích của chương trình này mang tính cục bộ theo nội dung chứ không trải đều. Khi thành tích của cả một chương trình dồn vào một cặp vận động viên, hệ quả là bất cứ sự sụt giảm phong độ nào của họ cũng đe dọa trực tiếp đến thành tích quốc gia. Những con người vô hình làm nên chiều sâu của một chương trình - những vận động viên dự bị, những chuyên viên phân tích - chính là thứ mà một cặp đôi chủ lực không thể thay thế bằng ý chí.

Cũng cần dè chừng câu chuyện về 'sự thống trị' trước Philippines. Đó là dữ liệu lịch sử, không phải phong độ hiện tại. Việc giới chuyên gia nhận định cơ hội giành vàng 'rất sáng' dựa trên thành tích đối đầu cũ, chứ không dựa trên phân tích kỹ thuật của kỳ đại hội này. Một trận chung kết ở thể thức 15 điểm, với một đội vẫn chưa giải quyết được vấn đề khởi đầu chậm, là một trận đấu mà khoảng cách giữa ứng viên và đối thủ luôn nhỏ hơn vẻ bề ngoài.

Đây mới là điều tôi theo dõi ở trận chung kết: liệu đội có bắt đầu ván đấu với quyền kiểm soát nhịp độ từ điểm đầu tiên, hay lại để đối thủ vượt lên rồi trông chờ vào một khoảnh khắc quen thuộc. Một đội đủ tầm vô địch không cần lội ngược dòng để chứng minh bản lĩnh. Họ chỉ cần đừng tự đẩy mình vào thế phải làm thế.