Đế giày vượt chuẩn 40 mm, huy chương vàng đi bộ marathon nữ Asiad 20 bị tước sau một đêm

Ngày 27 tháng 9, trên vòng đua quanh Aichi–Nagoya, Yasmina Toksambaeva về đích với 3:22:20, bỏ xa người xếp thứ hai gần bốn phút. Ở cự ly 42,195 km của môn đi bộ đường trường, khoảng cách đó buộc người ta phải mở lại bảng kết quả lần thứ hai. Sáng hôm sau, ban tổ chức tước tấm huy chương vàng của cô. Biên bản ghi một lý do: độ dày đế giày vượt giới hạn. Tôi đã ngồi nhiều đêm trước những bảng kết quả điền kinh và học được một điều: thành tích trên đường chạy chỉ là lớp nổi. Phần chìm nằm ở phòng kiểm tra thiết bị, nơi một chiếc giày có thể nặng hơn cả đôi chân. Với Toksambaeva, phần chìm ấy nổi lên chỉ sau một đêm. Đi bộ đường trường là môn đua trên đường nhựa, vận động viên phải giữ liên tục một chân tiếp đất và đầu gối chân trước duỗi thẳng khi chạm mặt đường. Trọng tài có quyền cảnh cáo, ba cảnh cáo đồng nghĩa loại khỏi cuộc đua. Cự ly marathon của môn này là 42,195 km, một thử thách về nhịp điệu nhiều hơn về tốc độ. Luật thiết bị của World Athletics quy định giày thi đấu đường trường có độ dày đế tối đa 40 mm, và mẫu giày phải nằm trong danh sách được chấp thuận. Danh sách ấy công bố công khai, cập nhật theo mùa, mọi đoàn thể thao đều tra cứu được trước ngày thi. Quy định mang tính trách nhiệm tuyệt đối: vi phạm là bị xử, ý định không được xét đến. Asiad 20 diễn ra tại Aichi–Nagoya, Nhật Bản. Ở nội dung đi bộ đường trường nữ, Trung Quốc là trung tâm lực hấp dẫn truyền thống của châu lục với hai đại diện Danzengquzong và Ma Li. Nhật Bản, nước chủ nhà, góp Yukiko Umeno. Kazakhstan cử Toksambaeva. Ban tổ chức kiểm tra thiết bị sau khi cuộc đua kết thúc. Kết quả ban đầu được công nhận, lễ trao huy chương diễn ra, rồi quyết định tước huy chương đến sau đó. Trình tự ấy quan trọng, vì nó quyết định ai bị tổn thất và tổn thất ấy có thể sửa được hay không. Đọc phần thời gian trước. Một suất 3:22:20 nằm trong vùng mạnh nhưng chưa gây sốc của một giải vô địch châu lục; mức ấy khớp với chuẩn tranh chấp huy chương ở cự ly marathon đi bộ, không rơi vào vùng dị thường. Điều đáng bàn hơn là biên độ. Gần bốn phút trên 42,195 km tương đương khoảng 5,7 giây mỗi km. Ở nội dung đi bộ đường trường đỉnh cao, khoảng cách đó thường xuất hiện giữa nhóm dẫn đầu và nhóm giữa, ít khi nằm giữa người nhất và người nhì. Biên độ tự nó đã là một tín hiệu cần kiểm tra, và nó cũng là lý do vì sao giới chuyên môn gọi chiến thắng này là bất ngờ. Rồi đến phần thiết bị, nơi câu chuyện thực sự nằm. Đế giày dày hơn mang lại lợi thế có thật. Bọt xốp dày và tấm carbon trong giày đường trường hiện đại được thiết kế để hoàn trả năng lượng ở mỗi bước chân; trên 42 km, mỗi phần trăm năng lượng tiết kiệm được nhân lên hàng chục nghìn lần. Giới hạn 40 mm tồn tại vì thế. Vượt giới hạn ấy không thể xếp cùng nhóm với một lỗi in số áo. Kết quả bị hủy kéo theo một chuỗi tái phân bổ: huy chương vàng sang Danzengquzong, huy chương bạc sang Ma Li, huy chương đồng sang Yukiko Umeno, người trước đó xếp thứ tư. Trung Quốc khép lại nội dung với vị trí một và hai; nước chủ nhà có thêm một huy chương. Một cú lật kèo của Kazakhstan trên đường đua biến thành trật tự cũ được phục hồi trong phòng họp. Trật tự ấy cũng đúng với dự báo trước giải, khi giới quan sát chờ một suất một-hai của Trung Quốc. Điểm chưa từng có nằm ở chỗ khác. Đây là lần đầu tại một kỳ Asiad, một tấm huy chương vàng bị tước vì trang bị hoặc quần áo thay vì doping. Các lần tước huy chương vàng trước đây ở đại hội này đều gắn với doping. Sự khác biệt ấy quan trọng, và nó dễ bị xóa nhòa trong các bản tin ngắn, nơi mọi vụ tước huy chương đều được gọi bằng cùng một động từ. Cũng trong kỳ đại hội này, một vụ trang bị thứ hai đã xảy ra với các xạ thủ Việt Nam, liên quan đến độ cứng của quần áo thi đấu. Hai vụ trong cùng một kỳ đại hội cho thấy một chiến dịch siết tuân thủ có chủ đích, chứ không phải một lần kiểm tra ngẫu nhiên. Với các đoàn, thông điệp rất rõ: thiết bị là biến số kiểm tra được, và nó nằm trong tay họ trước giờ xuất phát. Toksambaeva đã kháng cáo lên hội đồng giám khảo. Kết quả chưa có. Trên mạng xã hội, cô viết rằng mọi chuyện sẽ được giải quyết theo ý Chúa. Một câu ngắn, không đối đầu, để lại phía sau một khoảng lặng đúng như cách một vận động viên đường dài thường phản ứng sau khi đã dốc hết sức. Cho đến khi hội đồng ra phán quyết, bảng huy chương hiện tại vẫn mang tính tạm thời về mặt pháp lý, dù nghi thức đã hoàn tất. Phía sau ánh đèn sân vận động, những người phụ nữ thì thầm điều cả thế giới chưa nghe. Câu chuyện này thường được kể như một vụ gian lận bằng giày. Cách kể ấy bỏ qua một chi tiết: người chịu toàn bộ hậu quả là vận động viên. Mất huy chương vàng, mất khoản thưởng theo suất huy chương, mất giá trị thương mại vốn được định giá bằng danh hiệu, tất cả dồn vào một người vừa đi 42 km. Nếu chiếc giày do nhà tài trợ cấp, thương hiệu gần như không mất gì, và đó là điểm bất cân xứng lớn nhất của vụ việc. Cũng có một điểm mù khác. Ban tổ chức kiểm tra giày sau cuộc đua. Nếu việc kiểm tra diễn ra trước vạch xuất phát, kết quả đã không phải sửa, huy chương đã không phải trao rồi thu hồi, và một vận động viên đã không phải bước lên bục trong tình trạng kết quả của mình đang bị treo. Kiểm tra sau đua trừng phạt được người vi phạm nhưng không bảo vệ được ai. Với môn đi bộ đường trường, nơi thiết bị gần như là biến số duy nhất nằm ngoài cơ thể, một khâu kiểm tra trước thi đấu là việc rẻ nhất mà ban tổ chức có thể làm. Môn đi bộ đường trường nữ vốn gần như không có mặt trên các bản tin thể thao. Nay nó có mặt, và lý do là một vụ tước huy chương. Sự chú ý đến từ tai tiếng dễ tan hơn sự chú ý đến từ thành tích; khi hội đồng giám khảo ra phán quyết, dòng tin này sẽ khép lại và môn đi bộ lại trở về với sự im lặng quen thuộc. Những người phụ nữ đi 42 km dưới nắng cuối tháng 9 vẫn ở đó, chỉ là không ai quay lại. Bình đẳng giới trong thể thao không phải trận chiến với đàn ông, mà là trận đấu với định kiến. Một trong những định kiến bền nhất là ý nghĩ rằng môn nữ chỉ đáng được đưa tin khi có chuyện. Vụ việc ở Aichi–Nagoya sẽ được nhắc đến nhiều năm, nhưng có lẽ vì tiền lệ pháp lý chứ không vì ai đã đi nhanh đến đâu. Đường chạy không chỉ nhớ những kỷ lục, mà còn nhớ những bàn tay đỡ ai đó đứng dậy. Điều đáng làm tiếp theo rất cụ thể: buộc kiểm tra giày trước ngày thi đấu, công khai danh sách mẫu giày hợp lệ ở phòng họp kỹ thuật, và để đại diện đoàn xác nhận bằng văn bản. Những bước ấy không hào nhoáng, nhưng chúng đỡ một vận động viên đứng dậy trước khi cô ấy kịp ngã. Còn Toksambaeva, dù hội đồng giám khảo quyết thế nào, vẫn là người đã đi 42,195 km trong 3 giờ 22 phút 20 giây. Không bảng huy chương nào ghi lại điều đó. Nhưng đường chạy thì có.